تبلیغات
ABOLFAZL VAZIRY - تربیت اجتماعی از دیدگاه علوی.1
 
ABOLFAZL VAZIRY
آسوده دلان را غم شوریده سران نیست....
صفحه نخست            تماس با مدیر            پست الکترونیک           RSS            ATOM
درباره وبلاگ


ابولفضل وزیری
abolfazl00@yahoo.com

مدیر وبلاگ : ابولفضل وزیری
نویسندگان
نظرسنجی
نظر شما در بارهی این وبلاگ چیست








تربیت اجتماعی از دیدگاه علوی.1

 

محمّدرضا ضمیری

 

تربیت اجتماعی در جایی تصوّر می شود كه برای انسانهای دیگر در اجتماع، حقوق و تكالیفی در نظر گرفته شود. زیرا «تربیت» فرایندی است كه در بُعد اجتماعی هدفش تسهیل عمل به وظائف اجتماعی در مقابل سایر انسانها و موقعیت های اجتماعی است. بنابراین لازمه یك نظام تربیت اجتماعی منسجم، در نظر گرفتن حقوق متقابل افراد انسانی، در جامعه می باشد و این نظام باید بتواند با ساده ترین روشها متربّیان خود را به حقوق اجتماعی یكدیگر آشنا ساخته و رفتار مطابق آنها را درخواست نماید.

تمامی مكاتب الهی و بشری این اصل را پذیرفته اند كه در صورتی می توان به جامعه نظم و ثبات بخشید كه حقوق و تكالیفی كه برای انسانها در نظر گرفته شده به خوبی مورد عمل قرار گیرد.

از دیدگاه امام علی علیه السلام مسلمانان در جامعه اسلامی با یكدیگر برادر بوده و میان آنها حقوق و تكالیفی وجود دارد: «ولأخیك علیك مثل الذی لك علیه (1)؛ هر حقّی تو به گردن برادرت داری، او هم به گردن تو دارد». از سوی دیگر، حضرت معیار جامعی برای انتخاب رفتار مناسب و شایسته در برابر سایر برادران دینی به دست می دهد كه انسان با به كار بستن آن می تواند جامعه اسلامی را به گلستان ابدی تبدیل نماید، و با داشتن این قاعده كلّی، دیگر نیاز چندانی به تعیین مصادیق در برخوردهای اجتماعی باقی نمی ماند. حضرت می فرماید: «ایّ كلمة حكم جامعة ان تحبّ للناس ما تحبّ لنفسك و تكره لهم ما تكره لها.(2) چه سخن حكیمانه جامعی است كه هر چه برای خود می خواهی، برای مردم نیز همان را بخواه و آنچه برای خود نمی پسندی، برای آنان نیز نپسند.»

اهداف تربیت اجتماعی :

هدف از تربیت اجتماعی چیست؟ مربیان از تربیت اجتماعی كودكان و نوجوانان در پی چه مقصودی هستند؟

برخی هدف از تربیت اجتماعی كودك را در وهله اوّل، ایجاد آمادگی برای انطباق با محیط اجتماعی می دانند.(3) عدّه ای به طور مفصّل برای «تربیت اجتماعی» اهدافی را به شرح ذیل بیان كرده اند:

1. رعایت حقوق همه انسانها و مراعات انصاف در برخورد با آنان.

2. ایجاد روابط مهرآمیز و همراه با گذشت و فداكاری و ایثار با دیگر مؤمنان و مسلمانان.

3. تكریم مؤمنان و بالأخص دانشمندان و فقهای اسلام.

4. تقویت روحیه خدمت و اهتمام به امور مسلمانان.

5. تقویت روحیه تعاون در كارهای خیر و تقوا و تكافل اجتماعی.

6. ایجاد روحیه تفاهم و برادری میان مؤمنان و مسلمانان و تحكیم روحیه مساوات خواهی.

7. تقویت سعه صدر در معاشرت و ایجاد روحیه همفكری و شور و تبادل نظر.

8. پرورش روحیه عدالت خواهی و داوری به حق و پذیرش آن، هر چند به زیان شخص و بستگانش باشد.

9. تقویت احساس تعهّد نسبت به هدایت و رشد و آگاهی دیگران.

10. ایجاد روحیه ستیز در برخورد با ستمكاران در حدّ عدل اسلامی.

11. تلاش برای اصلاح ذات البین و رفع اختلاف بین مسلمانان.

12. ایجاد روحیه دعوت به خیر و توصیه به حق و توصیه به صبر.

13. شناخت معروف و منكر و پذیرش مسئولیت امر به معروف و نهی از منكر.

14. تعظیم شعائر اسلامی و تحكیم موقعیت مساجد و جماعات و مراكز عبادی و دینی.

15. ایجاد عادت به نظم و انضباط در همه مناسبات فردی و اجتماعی.(4)

به نظر می رسد كه تربیت انسانی نمی تواند در تمامی ابعادش (از جمله تربیت اجتماعی) در نهایت، اهدافی متفاوت با خلقت انسان داشته باشد. خداوند در مورد هدف آفرینش می فرماید: «و ما خلقتُ الجنّ و الانس الاّ لیعبدون»(5)؛ و ما جنّ و انس را نیافریدیم جز آن كه خدا را عبادت نمایند. برخی عبادت را به معنای «شناخت» تفسیر كرده اند.

به هر حال، نظام واحد نیازمند به هدف واحد برای اجزا و عناصر خویش می باشد و هدف واحد تمامی انواع تربیت ها می بایست به «عبادت و شناخت» خدا منجر شود. بر همین مبنا و اساس، هدف از تربیت اجتماعی در نهایت، «قرب الهی» است هر چند اهدافی كه یاد شد، اهداف متوسّطی می باشند كه همه به یك نقطه نشانه رفته اند.

حضرت علی علیه السلام هدف از تعاون و همكاری را با یكدیگر، طاعت فرمان الهی معرّفی كرده و می فرماید:«فهلمّ ایّها النّاس الی التّعاون علی طاعة الله عزّوجلّ و القیام بعدله و الوفاء بعهده و الانصاف له فی جمیع حقّه (6)؛ ای انسانها! به سوی تعاون بر اطاعت خداوند عزّوجلّ و قیام به عدل او و وفاء به پیمانش و انجام تمامی تكالیفی كه خداوند بر بنده اش واجب نموده، بشتابید.»

در نتیجه، منطبق شدن با ارزشهای اصیل و هنجارهای صحیح جامعه و انصاف و اهتمام به امور دیگران و.... می بایست در مسیر «اطاعت فرمان الهی» صورت گیرد.

تربیت اجتماعی نوجوانان

پس از بیان كلیات و مقدماتی كه در تبیین و تشریح مطالب اصلی، نقش به سزایی دارند، در این قسمت به بیان دیدگاه ها و راهكارهای امام علی علیه السلام در خصوص «تربیت اجتماعی نوجوانان» پرداخته می شود و مباحث زیر مورد بررسی قرار می گیرد:

1. روشهای تربیت اجتماعی نوجوانان.

2. بایسته های تربیت اجتماعی نوجوانان.

3. آسیب شناسی تربیت اجتماعی نوجوانان.

روشهای تربیت اجتماعی نوجوانان

از مطالعه و تعمّق در گفتارها و سفارش های حضرت علی علیه السلام به فرزندانش می توان منشور جامعی از شیوه های تربیت اجتماعی نوجوان را استخراج كرد؛ از جمله:

الف) شناخت و استدلال

از كلمات و سیره امام علی علیه السلام در توصیه هایی كه به فرزندانش در باب تربیت اجتماعی فرموده، استفاده می شود كه ایشان اصرار دارند كه فرزندان با موضوع دقیقاً آشنا شده و جوانب مختلف آن را مورد موشكافی قرار دهند. و حضرت خود بارها در توصیه های تربیت اجتماعی به استدلال و برهانهای مناسب مبادرت ورزیده است و این مطلب به انسان شناسی حضرت بازمی گردد؛ حضرت انسان را دارای عقلِ خلاّق و مبتكر در نظر گرفته كه برای رفتارهایش توجیه عقلانی جستجو می كند، برخلاف روش بكر كه بر اساس محرّك و پاسخ و تشویق و تنبیه، روش تربیتی خود را استوار كرده و قوه خرد آدمی را از نظر دور نگه داشته است. حضرت به فرزندش امام حسن علیه السلام می فرماید: «و استدلل علی ما لم یكن بما كان فانّما الاُمور اشباه (7)؛ بر اموری كه هنوز محقّق نشده، به واسطه اموری كه تحقّق یافته، استدلال كن زیرا امور، شبیه یكدیگرند.» حضرت برای مباحث تربیتی، فرزندش را سفارش به استدلال كرده و روش آن را به او آموخته است.

ب) شیوه موعظه

امام علی علیه السلام برای تربیت فرزند در عرصه های اجتماعی، گاه به موعظه و نصیحت پرداخته و با لحنی آكنده از مهر و محبت و دلسوزی، به راهنمایی فرزند خود همّت گماشته است. در بیشتر نصایح و مواعظ حضرت عبارت «یا بُنیّ؛ ای فرزندم!» مشاهده می شود؛ از جمله: «ای بنیّ انّی لما رَأَیتُنی قد بلغت سنّاً و رأیتنی ازداد وهناً بادرتُ بوصیّتی الیك و اوردتُ خصالاً منها قبل أن یعجل بی اجلی،(8) پسر جان! چون نگریستم كه پا به سال نهاده ام و روز به روز سستی و ضعفم می افزاید، چنان دیدم كه اندرزها و سفارش های لازم را به تو بگویم، پیش از آنكه دست اجل گریبانم را بگیرد.»

ج) الگوپذیری

یكی از بهترین راههای تربیت اجتماعی نوجوان، ارائه الگوی مناسب و شایسته است؛ قرآن كریم وجود مقدّس پیامبر را بهترین الگوی انسانها بیان كرده و می فرماید: «لقد كان لكم فی رسول الله اسوةٌ حسنةٌ»(9)؛ برای شما در شخصیت رسول خداصلی الله علیه وآله الگوی نیكویی است.

به طور كلّی، الگوها نقش تعیین كننده ای در رشد یا انحطاط انسانها دارند، و معمولاً انسان تمایل دارد در تمامی گفتار و كردار و حركات و سكنات، از مقتدا و الگوی خود تبعیت نماید.

برای اینكه فرایند تربیت اجتماعی تسهیل گردد، می بایست الگوهایِ اجتماعی مناسبی برای نوجوان ترسیم كرد تا او بتواند با آنها ارتباط عاطفی ایجاد كرده و مجذوب او گردد. كودكان می بایست ارزشهای موجود را در رفتار والدین و مربّیان خود تجسّم ببینند.(10)

حضرت علی علیه السلام با توجّه به این اصل بنیادین، می فرماید: «ولیتأس صغیركم بكبیركم و لیرؤف كبیركم بصغیركم و لاتكونوا كجفاة الجاهلیة لا فی الدّین تتفقّهون و لا عن الله تعقلون (11)؛ می بایست كوچكترها به بزرگترها تأسّی و اقتدا نمایند و بزرگترها باید به كوچكترها مهربانی كنند و مانند جفاكارانِ جاهلیت نباشید كه نه در دین تفقّه كنید و نه درباره خدا بیندیشید.»

د) رعایت اعتدال

انسان دارای ابعاد و حوزه های متعدّدی در رفتار اجتماعی است كه دل باختگی به برخی عرصه ها و غفلت از دیگر موارد، موجب رشد نامتعادل و در نتیجه نقصان شخصیت اجتماعی خواهد شد. كار، عبادت، درس خواندن، دوستی، تفریح، مسافرت و... مقولاتی است كه انسان در زندگی با آنها برخورد دارد؛ طبقه بندی و قرار دادن هر یك در جایگاه خود، می تواند زندگی شیرین و آرام و در عین حال با نشاطی را برای انسان به همراه داشته باشد. امیرمؤمنان علیه السلام در این زمینه می فرماید: «علیك بالقصد فی الاُمور فمن عدل عن القصد جار و من اخذ به عدل (12)؛ بر تو باد در تمامی كارها میانه روی را پیشه سازی، پس هر كس از اعتدال و میانه روی تجاوز نماید، ستم كرده و كسی كه راه اعتدال در پیش گیرد، عدل را رعایت نموده است.»

حضرت در هنگام شهادت به فرزندش خطاب می كند: «واقتصد فی معیشتك و اقتصد فی عبادتك»(13)؛ در امور زندگی و انجام عبادت، معتدل و میانه رو باش.»

ه.) مشورت

مشورت در كارها، موجب شكوفایی استعدادهای درونی افراد شده و زمینه الفت و مهربانی آنها را آماده می سازد. قرآن كریم به پیامبر اكرم دستور می دهد كه در امور مربوط به مردم، با آنها مشورت نماید. «و شاورهم فی الأمر»(14)

باید به نوجوان آموخت كه در امور پیچیده اجتماعی از سر خامی برخورد نكند و پیوسته از نظرات و افكار دیگران استفاده نماید. حضرت علی علیه السلام در مورد اهمیت مشورت می فرماید: «الاستشارة عین الهدایة و قد خاطر من استغنی برأیه (15)؛ مشورت و نظرخواهی از دیگران، عین هدایت است و كسی كه تنها به فكر خود اعتماد نماید، خویشتن را به خطر انداخته است.» حضرت در سفارش به فرزندش امام حسین علیه السلام می فرماید: «من استقبل وجوه الآراء عرف مواقع الخطاء(16)؛ هر كس در مسائل زندگی در چهره نظرات گوناگون نیك بنگرد، مراكز اشتباه را دریابد.»

وقتی انسان نظرات مختلف پیرامون یك موضوع را مطالعه كند و آنها را با یكدیگر مقایسه نماید، می تواند راه صحیح را تشخیص داده و خطاها را شناسایی و از آنها پرهیز كند.

و) تجربه تاریخی

مطالعه تاریخ و درك تجارب ارزنده ای كه از زندگی گذشتگان به دست می آید، می تواند چراغ فروزانی برای مسیر آینده انسان ترسیم كند. یافتن علل و عوامل رشد و انحطاط گذشتگان و تفكّر در عاقبت زندگی آنان، در تربیت اجتماعی بسیار اهمیت دارد. بر همین اساس، امام علی علیه السلام به فرزندش امام حسن علیه السلام مطالعه تاریخ و درس گرفتن از سرنوشت آنان را توصیه كرده است: «و اعرض علیه اخبار الماضین و ذكره بما اصاب من كان قبله و سر فی بلادهم و آثارهم و انظر ما فعلوا و این حلوا و عمّن انتقلوا....(17)؛ سرگذشت پیشینیان را بر آن (قلبت) عرضه كن، مصائب گذشتگان را به یادش آور، در شهر و دیار و آثار آنان سیاحت كن و بنگر كه چه كردند؟ كجا بار افكندند، از چه عزیزانی دل شستند و رفتند؟!»

در جای دیگر، می فرماید: «من به اندازه گذشتگان عمر نكرده ام، ولی چندان در رفتار آنان نگریسته ام و در اخبارشان اندیشیده ام و در باقی مانده آثارشان سیر كرده ام، كه همانند یكی از آنان گشته ام. بلكه چون از همگی اخبارشان آگاهی یافته ام، گویی از اوّل تا به آخر همراهشان بوده ام، و روشنی ها را از تیرگی ها و سودها را از زیان ها بازشناخته ام و از هر چیز، گزیده اش را ویژه تو ساختم.»(18)

آری، حضرت با این روش می خواهد تجارب ارزشمند گذشتگان را در كوتاه ترین زمان ممكن در اختیار فرزندش قرار دهد تا او با انتخاب راه صحیح، آینده خویش را درخشان سازد.

ز) زمان شناسی

هر كاری را نمی شود در هر زمانی انجام داد؛ هر زمانی را برای عملی ساخته اند و از این روی می بایست تناسب فعل و زمان و مقتضیات آن را در نظر گرفت.

تربیت - به ویژه در عرصه اجتماعی آن - به زمان و وقت مناسب خود احتیاج دارد تا شكوفایی لازم را پیدا كرده و موجب رشد شخصیت آدمی گردد.

حضرت علی علیه السلام با درك عمیق «زمان شناسی» به فرزند خود یادآور می شود كه این فرصت نوجوانی برای رشد و تربیت تو بسیار مناسب است و باید از آن بهره كافی ببری. آن حضرت می فرماید:«و رأیت حیث عنانی من امرك ما یعنی الوالد الشّفیق و اجمعت علیه من ادبك ان یكون ذلك و انت مقبل العمر و مقتبل الدّهر ذونیةٍ سلیمة و نفس صافیة؛(19) پس آن گونه كه پدری مهربان نیكی ها را برای فرزندش می پسندد، من نیز بر آن شدم تو را با خوبی ها تربیت كنم؛ زیرا در آغاز زندگی قرارداری، تازه به روزگار روی آورده ای، نیّتی سالم و روحی باصفا داری.»

و در جای دیگر، می فرماید:«و انّما قلب الحدث كالأرض الخالیة ما القی فیها من شی ء قبلته فبادرتُك بالأدب قبل ان یقسوا قلبك و یشتغل لبّك (20)؛ همانا قلب نوجوان همچون زمین ساده ای است كه هر بذری را می پذیرد. من پیش از آن كه قلب تو سخت و عقلت (به مطالب گوناگون) گرفتار و مشغول گردد، به تربیت تو مبادرت كردم.»

پی نوشت ها:

1. تحف العقول، ص 92.

2. همان، ص 83.

3. ماهنامه تربیت، مقاله «اصول تربیت اجتماعی كودكان دبستانی»، سال دهم، فروردین 1374، ص 24.

4. جامعه و تعلیم و تربیت، ص 186 و 187.

5. ذاریات / 56.

6. نهج السّعادة فی مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 181.

7. تحف العقول، ص 85.

8. نهج البلاغه، دشتی، ص 522 - 520.

9. احزاب / 21.

10. پرورش مذهبی و اخلاقی كودكان، ص 264.

11. بحارالانوار، ج 74، ص 169.

12. غررالحكم، ص 480.

13. بحارالانوار، ج 42، ص 203.

14. آل عمران / 159.

15. بحارالانوار، ج 75، ص 100.

16. تحف العقول، ص 92.

17. نهج البلاغه، صبحی صالح، ص 392.

18. همان، ص 393 و 394.

19. نهج البلاغه، ص 522 و 523.

20. همان .

           

مجله کوثر : شماره 59

www.Eteghadat.com                                                                      مرکز نشر اعتقادات

 

 





نوع مطلب : مذهبی، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

شنبه 9 بهمن 1389
شنبه 1 مهر 1396 11:06 ق.ظ
I know this if off topic but I'm looking into starting my own blog and was wondering what all is required to
get set up? I'm assuming having a blog like yours would cost a
pretty penny? I'm not very internet smart so I'm not 100%
certain. Any recommendations or advice would be greatly appreciated.
Cheers
یکشنبه 15 مرداد 1396 11:34 ب.ظ
Hey! I know this is somewhat off topic but I was wondering which
blog platform are you using for this website? I'm getting tired of Wordpress because I've had problems with
hackers and I'm looking at options for another platform.
I would be fantastic if you could point me in the
direction of a good platform.
جمعه 16 تیر 1396 06:27 ب.ظ
I am not sure the place you are getting your info, however good topic.

I must spend a while finding out more or working out
more. Thanks for great info I used to be searching for this info for my mission.
یکشنبه 4 تیر 1396 08:47 ب.ظ
First of all I would like to say wonderful blog! I had a
quick question which I'd like to ask if you do not mind. I was interested to know how
you center yourself and clear your mind before writing.

I have had a tough time clearing my thoughts in getting
my ideas out there. I truly do take pleasure in writing however it just seems like the first 10 to 15 minutes tend to be
lost just trying to figure out how to begin. Any recommendations or tips?
Thanks!
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 07:20 ق.ظ
I have read so many articles regarding the blogger lovers but this paragraph is actually a good piece of writing,
keep it up.
چهارشنبه 20 اردیبهشت 1396 09:02 ب.ظ
These are truly impressive ideas in on the topic of blogging.
You have touched some good factors here. Any way keep up wrinting.
یکشنبه 20 فروردین 1396 08:06 ب.ظ
It's a pity you don't have a donate button! I'd definitely donate to this outstanding blog!
I suppose for now i'll settle for bookmarking and adding your RSS feed to my Google account.
I look forward to brand new updates and will share this website with my Facebook group.
Chat soon!
جمعه 18 فروردین 1396 03:26 ب.ظ
Greetings! Very useful advice in this particular article!
It is the little changes that produce the greatest changes.
Thanks for sharing!
سه شنبه 15 فروردین 1396 11:24 ق.ظ
My partner and I stumbled over here coming from a different page and thought I
may as well check things out. I like what I see so now i am
following you. Look forward to finding out about your web page yet again.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
.